✍️ सीताराम अधिकारी/धादिङ ।
टिमुर खेती गर्न उच्च पहाड नै चाहिन्छ भन्ने छैन, उपयुक्त स्थानीय हावापानी र माटो भए कम उचाइमा पनि टिमुर फलाउन सकिन्छ भन्ने एउटा उदाहरणबनेकाे छ । परिक्षणकाे रुपमा लगाईएकाे टिमुर लटरम्म राम्रो फलेकाे छ ।
नीलकण्ठ नगरपालिका वडा नम्बर ४ आँपखाेला क्षेत्रमा तिनवर्षदेखि टिमुर फलिरहेकाे हाे ।
नेपालका पहाडी जिल्लामा पाइने टिमुर स्वाद, औषधीय गुण र व्यावसायिक सम्भावनाका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण वनस्पति हो। नेपाली भान्सामा मसलाका रूपमा प्रयोग हुने टिमुरको माग बजारमा रहँदै आएको छ। तर यसको व्यावसायिक खेती र विस्तारमा भने पर्याप्त ध्यान पुग्न सकेको छैन।
सामान्यतया टिमुरलाई पहाडी तथा उच्च पहाडी क्षेत्रको वनस्पतिका रूपमा चिनिन्छ। तर अनुकूल वातावरण र स्थानीय जातअनुसार कम उचाइमा पनि यसको खेती सम्भव हुन सक्ने एउटा उदाहरण देखिएको छ।
धादिङको करिब ६०० मिटर उचाइमा रहेको घाम लाग्ने, बिहान कुहिरो लाग्ने पाखोबारीमा बीउबाट आफैँ उत्पादन गरिएको टिमुरको बोटले पाँच वर्षको उमेरमै राम्रोसँग फल दिन थालेको छ। उक्त बोट तीन वर्षदेखि लगातार फलिरहेको छ।
बोट अहिले करिब ८ देखि १० फिट अग्लो छ। फल लाग्ने, पाक्ने र उत्पादन दिने अवस्था राम्रो छ। अझ रोचक कुरा के छ भने अहिलेसम्म बोटमा व्यवस्थित रूपमा मलसमेत दिन सकिएको छैन।
यसले स्थानीय वातावरणअनुसार टिमुर खेतीको सम्भावना खोज्नुपर्ने देखाएको छ।
टिमुर कस्तो ठाउँमा लगाउने?
टिमुर खेतीका लागि पानी नजम्ने, घाम लाग्ने र प्राङ्गारिक पदार्थयुक्त माटो भएको जमिन उपयुक्त हुन्छ। भिरालो पाखो, बारीका डिल तथा अन्य खेती गर्न कठिन हुने जमिनमा पनि यसको खेतीको सम्भावना खोज्न सकिन्छ।
टिमुरका लागि सामान्यतः यी कुरामा ध्यान दिनुपर्छ :
-
घाम लाग्ने खुला ठाउँ।
-
पानी नजम्ने जमिन।
-
प्राङ्गारिक पदार्थ भएको दोमट माटो।
-
माटोमा आवश्यक चिस्यान रहने वातावरण।
-
अत्यधिक पानी जम्ने र जरा कुहिने अवस्था नहुने जमिन।
टिमुरको उपयुक्त उचाइ र उत्पादन क्षमता स्थानीय हावापानी, जात तथा माटोअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले ६५० मिटरमा फल्ने यो उदाहरणलाई सबै ठाउँमा समान परिणाम आउने निश्चितताका रूपमा नभई स्थानीय सम्भावनाको प्रमाणका रूपमा लिनुपर्छ।
टिमुर कसरी रोप्ने र बिरुवा उत्पादन गर्ने?
टिमुरको खेती बीउबाट बिरुवा उत्पादन गरेर गर्न सकिन्छ। राम्रो फल दिने स्वस्थ माउबोटबाट पाकेका फल संकलन गर्नु पहिलो काम हो।
बिरुवा उत्पादनका लागि ध्यान दिनुपर्ने मुख्य कुरा :
१. राम्रो फल लाग्ने स्वस्थ बोट छनोट गर्ने।
२. पाकेका फल संकलन गर्ने।
३. फलबाट बीउ छुट्याएर सफा गर्ने।
४. बीउलाई उपयुक्त नर्सरी माध्यममा छर्ने।
५. नर्सरीमा आवश्यक चिस्यान कायम राख्ने तर पानी जम्न नदिने।
६. स्वस्थ बिरुवा तयार भएपछि बारीमा सार्ने।
टिमुरको बीउमा सुप्तावस्था हुने भएकाले उम्रन समय लाग्न सक्छ। सबै बीउ एकैपटक उम्रन्छन् भन्ने हुँदैन। त्यसैले बीउ उत्पादन तथा नर्सरी व्यवस्थापनमा कृषि प्राविधिकको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
व्यावसायिक खेतीका लागि बीउबाट उत्पादन गरिएका बिरुवाको गुणस्तर र फल दिने क्षमता पनि परीक्षण गर्नुपर्छ।
टिमुरको बोटमा मल कसरी दिने?
टिमुरको राम्रो वृद्धि र उत्पादनका लागि मल व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विशेषगरी प्राङ्गारिक मलका रूपमा राम्ररी कुहिएको गोबर मल र कम्पोस्ट प्रयोग गर्न सकिन्छ।
मल दिँदा ध्यान दिनुपर्ने कुरा :
-
बोटको फेदमै मल थुपार्नु हुँदैन।
-
मुख्य काण्डबाट केही दूरीमा गोलो घेरा बनाएर मल राख्नुपर्छ।
-
मललाई माटोमा हल्का मिसाएर छोप्नुपर्छ।
-
ताजा गोबर प्रयोग गर्नु हुँदैन।
-
वर्षा सुरु हुने समय मल व्यवस्थापनका लागि उपयुक्त हुन सक्छ।
-
माटोको अवस्था हेरेर आवश्यक मलको मात्रा निर्धारण गर्नुपर्छ।
रासायनिक मल प्रयोग गर्नुपरेमा माटो परीक्षण र कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार मात्र प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ।
टिमुरको बोटको हेरचाह कसरी गर्ने?
टिमुरको बोट हुर्काउन धेरै जटिल हेरचाह आवश्यक नपरे पनि नियमित स्याहारले राम्रो परिणाम दिन सक्छ।
-
बोटको वरिपरि झारपात हटाउने।
-
लामो खडेरी परेमा आवश्यकताअनुसार सिँचाइ गर्ने।
-
जरा वरिपरि पानी जम्न नदिने।
-
सुकेका तथा रोग लागेका हाँगा हटाउने।
-
बोटको वरिपरि सुकेका पातपातिङ्गर राखेर माटोको चिस्यान जोगाउने।
-
फल लाग्ने स्वस्थ हाँगा अनावश्यक रूपमा नकाट्ने।
कति वर्षमा फल दिन्छ टिमुरले?
टिमुरको फल दिने उमेर बीउको स्रोत, जात, हावापानी र हेरचाहअनुसार फरक हुन सक्छ।
यस उदाहरणमा बीउबाट आफैँ उम्रिएको बोट पाँच वर्षको उमेरमै फल दिन थालेको छ। तीन वर्षदेखि फल लागिरहेको छ।
यसले अनुकूल स्थानीय वातावरणमा अपेक्षाकृत कम उमेरमै फल दिन सक्ने सम्भावना देखाउँछ। तर सबै बिरुवाले पाँच वर्षमै फल दिन्छन् भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन।
फल पाकेपछि संकलन गरी राम्रोसँग सुकाएर सुरक्षित भण्डारण गर्न सकिन्छ। प्रशोधन र बजार व्यवस्थापन गर्न सके टिमुरबाट आम्दानीको सम्भावना रहन्छ।
खाली पाखोबारीमा टिमुर खेतीको सम्भावना
नेपालका धेरै पहाडी क्षेत्रमा खेती गर्न कठिन हुने पाखोबारी, भिरालो जमिन र बारीका डिलहरू बाँझै रहेका छन्। यस्ता जमिनमा स्थानीय हावापानीअनुसार टिमुरजस्ता बहुवर्षीय मसला तथा उपयोगी वनस्पतिको खेती विस्तार गर्न सकिन्छ।
टिमुर खेतीका सम्भावित फाइदा :
१. खाली तथा कम उपयोग भएको जमिनको सदुपयोग।
२. बहुवर्षीय बोटबाट लामो समयसम्म उत्पादन लिन सकिने सम्भावना।
३. स्थानीय स्तरमा रोजगारी तथा आम्दानीको अवसर।
४. मसला उत्पादन र बजारमा बिक्रीको सम्भावना।
५. पाखोबारीमा हरियाली विस्तार र माटो संरक्षणमा सहयोग।
तर व्यावसायिक खेती गर्नुअघि स्थानीय बजार, बिरुवाको उपलब्धता, उत्पादन लागत, प्रशोधन र बिक्रीको सम्भाव्यता अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।
किसानका लागि एउटा सन्देश
६५० मिटर उचाइमा पाँच वर्षको टिमुरको बोटले तीन वर्षदेखि फल दिइरहेको यो उदाहरणले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—कुनै पनि खेतीलाई निश्चित उचाइ वा क्षेत्रको सीमामा मात्र राखेर हेर्नु हुँदैन। स्थानीय हावापानी, माटो र बिरुवाको अनुकूलता परीक्षण गरेर नयाँ सम्भावना खोज्न सकिन्छ।
आफ्नो पाखोबारीमा रहेका उपयोगी वनस्पतिको संरक्षण, अध्ययन र विस्तार गर्न सके बाँझो जमिनलाई आम्दानीको स्रोत बनाउन सकिन्छ।
तपाईंको गाउँघरमा पनि कम उचाइमा टिमुर फलिरहेको छ? तपाईंले टिमुर खेती गर्नुभएको छ? आफ्नो अनुभव र सुझाव टिप्पणीमा लेख्नुहोस्। किसानका अनुभव आदानप्रदान गरौँ र सम्भावनाको खोजी गरौँ।
