✍️ सीताराम अधिकारी

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिपूर्ण देश हो। यहाँ मनाइने विभिन्न चाडपर्वमध्ये बडादसैँ नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भई पूर्णिमासम्म विभिन्न विधि र परम्परासहित मनाइने दसैँले धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश दिन्छ। विशेषगरी विजया दशमी, देवी विसर्जन र रातो टीकाको परम्पराले दसैँको महत्त्वलाई अझ गहिरो बनाएका छन्।

विजया दशमीको धार्मिक महत्त्व

विजया दशमी दसैँको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिन हो। यस दिनलाई असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र अधर्ममाथि धर्मको विजय भएको दिनका रूपमा लिइन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले नौ दिनसम्म महिषासुर नामक असुरसँग युद्ध गरी दसौँ दिनमा उसको वध गरेकी थिइन्। त्यसैले यस दिनलाई दानवी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ।

त्यस्तै, रामायणको कथाअनुसार भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग पनि दसैँसँग जोडिएको छ। यी धार्मिक आख्यानहरूले मानिसलाई सत्य, धर्म, न्याय, साहस र सदाचारको मार्गमा हिँड्न प्रेरित गर्छन्। विजया दशमी केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन, यो मानिसभित्र रहेका लोभ, मोह, अहङ्कार, क्रोध र अन्य नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रेरणादायी अवसर पनि हो।

यस दिन घरघरमा देवी दुर्गाको पूजा गरी मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने, टाढा रहेका आफन्त घर फर्कने र आपसी सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउने अवसरका रूपमा पनि विजया दशमीको विशेष महत्त्व रहेको छ।

देवी विसर्जनको परम्परा र महत्त्व

दसैँको धार्मिक अनुष्ठानमा घटस्थापनादेखि नवमीसम्म देवी दुर्गाको आराधना गरिन्छ। घटस्थापनाका दिन जमरा राखी देवीको आह्वान गरिन्छ भने नवरात्रभरि शक्तिस्वरूपा भगवतीका विभिन्न रूपको पूजा, उपासना र आराधना गरिन्छ। यस अवधिमा श्रद्धालुहरूले व्रत बस्ने, दुर्गा सप्तशती पाठ गर्ने, मन्दिरमा पूजा गर्ने र घरमा धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्ने परम्परा छ।

विजया दशमीका दिन पूजाआजा सम्पन्न गरेपछि देवीको विधिपूर्वक विसर्जन गरिन्छ। देवी विसर्जनको अर्थ पूजामा आह्वान गरिएको दैवी शक्तिलाई धार्मिक विधिअनुसार बिदाइ गर्नु हो। यसले पूजा-अनुष्ठानको एउटा चरण पूरा भएको जनाउँछ। घटस्थापनादेखि सुरु भएको धार्मिक साधना विसर्जनसँगै विधिवत् सम्पन्न हुन्छ।

देवी विसर्जनलाई केवल एउटा धार्मिक कर्मका रूपमा मात्र नभई जीवनको अस्थायी प्रकृति र परिवर्तनशीलताको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। सृष्टिमा कुनै पनि अवस्था सधैँ एकनास रहँदैन। आरम्भपछि अन्त्य र अन्त्यपछि नयाँ आरम्भ हुने प्राकृतिक नियमलाई यस परम्पराले स्मरण गराउँछ। यसले मानिसलाई जीवनका प्रत्येक चरणलाई श्रद्धा, धैर्य र सकारात्मक सोचका साथ स्वीकार गर्न सिकाउँछ।

रातो टीका र जमराको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व

विजया दशमीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष रातो टीका र जमरा लगाउने परम्परा हो। यस दिन मान्यजनले आफूभन्दा सानालाई निधारमा रातो टीका लगाइदिई कानमा जमरा सिउरिदिने तथा सुख, शान्ति, समृद्धि, दीर्घायु र उत्तरोत्तर प्रगतिको आशीर्वाद दिने चलन छ। नेपाली समाजमा यो परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ।

रातो रङलाई हिन्दू धार्मिक परम्परामा शक्ति, ऊर्जा, शुभता, सौभाग्य र विजयको प्रतीक मानिन्छ। देवी दुर्गालाई शक्तिस्वरूपा भगवतीका रूपमा पूजा गरिने भएकाले रातो टीकालाई देवीको कृपा, आशीर्वाद र सकारात्मक ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ। रातो टीका लगाउँदा मानिसले आफ्नो जीवनमा सुख, समृद्धि र सफलताको कामना गर्छन्।

दसैँमा लगाइने टीका विभिन्न परिवार र समुदायमा फरक विधिबाट तयार गरिन्छ। कतै चामलमा अबिर वा रातो रङ मिसाएर टीका बनाइन्छ भने कतै दही, अक्षता र अन्य पूजासामग्रीको प्रयोग गरिन्छ। यी विधिगत विविधताले नेपाली संस्कृतिको मौलिकता र सामुदायिक विशेषतालाई झल्काउँछन्।

जमरा पनि दसैँको विशिष्ट प्रतीक हो। घटस्थापनाका दिन जौ, मकै वा अन्य अन्नका बीउलाई विधिपूर्वक उमारेर तयार पारिने जमरालाई उर्वरता, जीवन, समृद्धि र नयाँपनको प्रतीक मानिन्छ। कृषि प्रधान नेपाली समाजमा अन्न र प्रकृतिको विशेष महत्त्व रहेकाले जमराले प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनप्रतिको आशावादलाई पनि अभिव्यक्त गर्छ।

टीका र जमरा ग्रहण गर्ने क्रममा मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने चलनले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने र कनिष्ठ सदस्यलाई माया तथा शुभकामना दिने यो परम्पराले पारिवारिक संस्कार र सामाजिक सद्भावलाई निरन्तरता दिन्छ।

सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरता

विजया दशमीको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यसले परिवार र समाजलाई एकताबद्ध बनाउने काम पनि गर्छ। रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका मानिसहरू दसैँमा घर फर्कने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र आपसी मनमुटाव बिर्सेर सम्बन्ध सुधार्ने गर्छन्। यसरी दसैँले आत्मीयता, क्षमा, सद्भाव र सहकार्यको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायमा दसैँ मनाउने तरिका फरक हुन सक्छ। तर आशीर्वाद, पारिवारिक भेटघाट, सुख-शान्तिको कामना र सामाजिक सम्बन्धलाई महत्त्व दिने पक्ष धेरै समुदायमा साझा रूपमा देखिन्छ। यस्ता परम्पराको संरक्षण गर्नु भनेको हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान, ऐतिहासिक स्मृति र सामाजिक मूल्यलाई जोगाउनु पनि हो।

निष्कर्ष

विजया दशमी, देवी विसर्जन र रातो टीका नेपाली समाजका धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनका अभिन्न अङ्ग हुन्। विजया दशमीले सत्य र न्यायको विजयको सन्देश दिन्छ, देवी विसर्जनले धार्मिक अनुष्ठानको पूर्णता र जीवनको परिवर्तनशीलतालाई स्मरण गराउँछ भने रातो टीका र जमराले शुभता, समृद्धि, प्रेम, सम्मान र आशीर्वादको भावना अभिव्यक्त गर्छन्।

आजको आधुनिक समाजमा पनि यी परम्पराको महत्त्व उत्तिकै छ। यद्यपि चाडपर्व मनाउँदा देखावटी प्रतिस्पर्धा र अनावश्यक खर्चभन्दा यसको वास्तविक मर्मलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, बालबालिकाप्रतिको स्नेह, विपन्न तथा असहायलाई सहयोग र सबैप्रति सद्भाव राख्न सके दसैँको सन्देश अझ सार्थक बन्न सक्छ। धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र मानवीय मूल्यलाई एकसाथ अघि बढाउँदै विजया दशमी मनाउनु नै यस पर्वको वास्तविक सार हो।